توهّم تئوریک (نقد ده افسانه درباره کار فکری)- قسمت دوم

قسمت اول این یادداشت را از این جا بخوانید.

افسانه شماره ۳- کار فکری، مقدمه و شرط کار عملی است. 

نقد: نه همیشه. گاهی هم عمل است که مقدمه معرفت یا کار فکری است.

یکی از بهانه های رایج برای عمل گریزی، همین تمسک به کار فکری به عنوان مقدمه کار عملی است. مثلاً وقتی می گویی چرا علیه مفاسد و مفسدان اقتصادی کاری نمی کنی، می شنوی هنوز خیلی ظرایف درباره سیستم مدیریتی و اقتصادی سالم و عادلانه برای ما مجهول است. به یکی از دوستانی که معتقد بود اعتراض به پدیده تلخ خیابان خوابی، قبل از کشف و طراحی کامل و عالمانه سیستم اجتماعی و حکومتی اسلام، کاری بی فایده است، می گفتم: نسبت به این منکر باید نهی از منکر داشت یا نه؟ و او می گفت: این طرز بحث خیلی سطحی است! این سخنان ناشی از نگرشی است که گمان می کند معرفت تفصیلی و دقیق به جزییات هر چیز، بدون درگیری عملی با آن چیز ممکن است. نگرشی که تصور می کند علوم با فعالیت ذهنی تولید می شوند و از این نکته غافل است که یک بُعد از علم بشری، جمع بندی تجارب عینی و عملی است و همواره شکل گیری علوم، علاوه بر این که یک پایه در مباحث نظری و انتزاعی داشته، یک پایه هم در نیازهای بیرونی داشته.

بنابراین باید بین دو نوع معرفت و کار فکری تفکیک کنیم: معرفت اجمالی به مسائل، که مقدمه عمل است، و معرفت تفصیلی که می تواند نتیجه عمل باشد. مثلاً کسی را فرض کنید که می داند نماز واجب است و می داند که می تواند نماز خواندن را بیاموزد. همین معرفت برای مکلف کردن او به نماز بس است. در مرحله بعد، دانستن این که چه گونه باید نماز خواند، شرط اجرای این تکلیف است، هرچند بدون این هم تکلیف بودن نماز مشخص است. در مرحله بعد ممکن است بپرسیم آیا این فرد می داند باطن نماز چیست؟ می داند حکمت وجوب نماز چیست؟ می داند که نماز چه کسانی قبول می شود یا نه؟... دانستن پاسخ این سوالات، مقدمه عمل (نماز خواندن) نیست. و بلکه به احتمال قوی، کسی اگر بخواهد پاسخ این سوالات را به کمال دریابد، باید خیلی اهل عمل به نماز بوده باشد.

اغلب خیال می کنند ساختن تمدن اسلامی (به عنوان یک عمل) مشروط به دانستن جزییات زیادی از چگونگی های تمدن اسلامی است. تصور می کنند تا ندانیم مدل اسلامی اقتصاد برای اداره کشور، دقیق دقیق چیست، نمی توانیم اقتصادمان را اصلاح کنیم و با تمدن اسلامی سازگارش کنیم. در صورتی که برعکس، تا بر اساس معرفت اجمالی ای که به احکام اسلام داریم، اقتصادمان را اصلاح نکنیم، علمی به اقتصاد اسلامی متناسب با تمدن مان نخواهیم فهمید. علم پدیده ای اجتماعی و عینی است نه ذهنی و نظری. تمدن اسلامی نیز یک قالب پیش ساخته نیست که ما در پی کشفش باشیم. تمدن اسلامی برای هر جامعه ای، واقعیتی بیرونی و عینی است که باید پیوند دهنده واقعیت های آن جامعه ا آرمان ها و ارزش های دینی باشد. بنابراین مدل تمدن اسلامی را باید به تناسب شرایط موجود ساخت و تکمیل کرد، نه این که گمان کنیم طی مرحله ای به نام تولید علم می توانیم با نشستن در کرسی های تدریس و چرخیدن در کتابخانه ها، فرمول هایی تضمین شده برایش به دست آوریم. تولید علم از سوال آغاز می شود و سوالات درست را کسانی می توانند طرح کنند که دست به گریبان مشکلاتند. پس بدون تن ندادن به وادی عمل، در وادی نظر دچار توهم و انتزاعات بیجا خواهیم شد.

در میان روایات، مضامینی اینچنین نقل شده که «هر کس به آن چه می داند عمل کند، خداوند علم به آن چه نمی داند را نیز به او می دهد». تقوا نیز مقدمه معرفت و بصیرت بیشتر معرفی شده است. خلاصه این که رابطه علم و عمل دو طرفه و تکاملی است. بر اساس علم اجمالی باید دست به عمل زد. و به برکت عمل صالح و خالصانه و تقوامدار، علم بیشتر، دقیق تر و کامل تر به دست می آید.

افسانه شماره ۴- رشد فکری با کار فکری حاصل می شود. 

نقد: نه همیشه. گاهی معرفت با چیزی از غیر جنس معرفت ساخته می شود.

اگر رابطه تفکر را با عقل -در همه جوانب و با همه عمقش- بفهمیم، و آن گاه عوامل رشد عقل و تفکر را بشناسیم، می فهمیم که گاهی فکر قوی در گرو عواملی غیرمعرفتی است. آن چه به عنوان عوامل تربیت و رشد در معارف اسلامی مطرح است -از تعقل گرفته تا ازدواج، از تن به کار دادن تا تهذیب نفس و ...- می تواند منشأ رشد عقلی و فکری باشد. بنابراین خیال خامی است که گمان کنیم عقل و فکر انسان -به عنوان موجودی چند بُعدی که هر یک از ساحت های وجودش بر ساحات دیگرش تاثیرگذار است- با برهان و احتجاج و مباحثه و مناظره رشد می کند و بس! فراموش نکنیم که حتی گفته اند «کاد الفقر أن یکون کفراً. هر آینه فقر به کفر می گراید». برای ما انسان های عادی، تعادل در نیازهای مادی و عاطفی شرط تعالی روحی و فکری است و آزموده شدن در میدان احساس و اراده، لازمه رسیدن به کمال عقلانی. اگر دغدغه ما برای کار فکری، نیروسازی و به تعبیر درست تر انسان سازی است، نباید فراموش کنیم که انسان در بوته آزمایش و تجربه ساخته می شود و هیچ نیروسازی ای با نشستن و بحث کردن به فرجام نخواهد رسید.

ادامه دارد...

پیش تر نیت داشتم این یادداشت را به موضوع تخلفات نیروهای امنیتی و انتظامی اختصاص بدهم. امروز دیدم در دیدار تشکل های دانشجویی با رهبر انقلاب، گفتنی ها عمدتاً گفته شده است. از باب یادآوری، بخش هایی از سخنان رد و بدل شده در این دیدار را می آورم. البته دوستانِ یقه گیر نگران نباشند. پلخمون به این زودی ها از این موضوع رد نمی شود. این قصه ادامه دارد، اما لازم دیدم نکات دیدار امروز مرور شود. بخش هایی از مواضع دوستانم در جنبش عدالتخواه دانشجویی -که گویا مورد عنایت آقا هم قرار گرفته و متنش را خواسته اند- و بخش هایی از سخنان رهبر انقلاب. 

ریشه بسیاری از مسائل فعلی، مفاسد اقتصادی است

بخش هایی از سخنان نماینده جنبش عدالتخواه دانشجویی

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُونُواْ قَوَّامِينَ لِلّهِ شُهَدَاء بِالْقِسْطِ وَلاَ يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلاَّ تَعْدِلُواْ اعْدِلُواْ هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى وَاتَّقُواْ اللّهَ إِنَّ اللّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ. (مائده/8) [اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، همواره براى خدا قيام كنيد و از روى عدالت گواهى دهيد. دشمنى با جمعيّتى، شما را به گناه و ترك عدالت نكشاند. عدالت كنيد، كه به پرهيزگارى نزديكتر است. و از معصيت خدا بپرهيزيد، كه از آنچه انجام مى‏دهيد، با خبر است].

[هزینه های لازم و هزینه های زائد]

پی گیری عدالت و گفتمان انقلاب اسلامی، با تاکیدات فراوان رهبری و تلاش نخبگان انقلابی در دو دهه گذشته به یک مطالبه عمومی تبدیل شد و در پی تکرار آن از جانب دولت مورد حمایت اکثریت مردم قرار گرفت. پیداست استقامت در این مسیر هزینه های فراوانی در پی دارد که تنها پاره ای از آن در جریانات اخیر مشاهده شد. اما معتقدیم برخی از هزینه ها را می شد با تدبیر بهتر مسئولین امر به ویژه در دستگاه های امنیتی و صدا و سیما کم کرد.

... در جریان اغتشاشات اخير، علی رغم تلاش برای کنترل بحران، شاهد اقدامات تاسف برانگیز عده ای عوامل خود سر نظیر قضیه ی کوی دانشگاه و بازداشتگاه کهریزک بودیم. این نگرانی وجود دارد اقدامی صریح وعلنی، با کسانی که با خودسری خود آبروی نظام را به بازی گرفته اند صورت نگیرد. یا لااقل اطلاع رسانی درستی در این زمینه انجام نشود.

[مبارزه با مفاسد اقتصادی، از شعار تا عمل]

قریب یک دهه از فرمان حضرت عالی به سران قوا برای مبارزه با مفاسد اقتصادی می گذرد. اما عدم پرداختن به پرونده‌هاي اقتصادي مرتبط با چهره‌هاي سياسي که مدت‌ها نقل مردم کوچه و بازار است، و عدم برخورد سیستمی با مقوله فساد زمینه ای را فراهم کرده که اتهاماتی در اقدامات افشاگرانه، بدون چهارچوب قانونی طرح شود و از سوی دیگر باعث پیوند نامشروع قدرت و ثروت گردد و مردم نیز احساس برخورد جدی با مفاسد را نداشته باشند.
از شما به یادگار داریم عدالتخواهی اسلامی باید عادلانه، اخلاقی، عاقلانه و همراه با معنویت باشد. مطرح کنندگان افشاگری ها استناداتی به متون دینی نظیر سیره حکومتی امیر المومنین می آورند اما حضرت عالی در گذشته عدم افشای نام افراد را حاصل بررسی حکیمانه درون نظام خواندید، حال این سوال مطرح می شود: مدل افشای نام و برخورد با مفسدین اقتصادی در نظام اسلامی چگونه باید باشد؟ اساساً اگر برخورد جدی با مفاسد اقتصادی در دستگاه های ذی ربط و علی الخصوص قوه قضاییه صورت می گرفت، ایا شاهد طرح افشاگرانه برخی اتهامات و پیوند خوردن جریان قدرت و ثروت و طغیان آن در مقابل رای اکثریت مستضعف می بودیم؟
این سوالات جدی مطرح است که اگر قوه قضائیه و نظام توانایی و ظرفیت پیگیری جدی قضایی متهمان به اغتشاش در وقایع اخیر و همچنین مفاسد اجتماعی را دارد، آیا ظرفیت وتوانایی برخورد قاطع با متهمان به مفاسد اقتصادی که ریشه بسیاری از این مسائل نیز هست را ندارد؟ چرا قوانینی مانند "از کجا آورده ای؟" امکان و فرصت تصویب واجرایی شدن نمی یابد؟..

[آسیب شناسی مطالبات دانشجویی]

جنبش دانشجویی در طول دو دهه ی گذشته دچار نوعی در جا زدن در مطالبات گردیده است. از سویی مطالباتی نظیر "جمع شدن کالاهای صهیونیستی"، "[کنترل] خصوصی شدن دانشگاه ها" و "اصلاح اساسنامه دانشگاه آزاد" با بی توجهی مسئولین کماکان بر جای خود باقی است.
از سوی دیگر مطالبات در حوزه ی عدالت نیز درطرح کلیات متوقف شده استو بخش عمده ای ازفعالین دانشجویی از کار تخصصی در حوزه عدالت و همچنین ارائه شاخص برای تحقق عدالت و پرسشگری از مسئولین در حوزه های تخصصی ناتوان است و مطالبه در این حوزه تا حد زیادی دچار افت مصداق زدگی است.
نگرانی جدی دیگر ما، توقف و انفعال جنبش دانشجویی در مسائل روزمره مانند مباحث پس از انتخابات و عدم توجه به لزوم پيشرفت جريان عدالت خواهي و پیگیری مطالبات اصلی مستضعفین است.

[قانون اساسی و اصولِ بر زمین مانده]

همه گرو ههای سیاسی فعال ومسئولین بر قانون گرایی تاکید می کنند. اما نگاه هر یک تنها معطوف به بخش خاصی از اصول قانون اساسی است. مسئله اینجاست که قانون اساسی همه قانون اساسی است. برخی از اصول مهم قانون اساسی که تضمین کننده حقوق اکثریت مستضعف وتامین کنند عدالت متوازن می باشد برزمین مانده است. برای نمونه:

اصل هشتم؛ امر به معروف و نهی از منکر که باید تضمین کننده چارچوب ها و ساختار حمایتی برای آمرین و ناهیان و منتقدین درون گفتمان انقلاب باشد.

اصل یازدهم؛ وحدت سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جهان اسلام برای تشکیل امت واحده اسلامی.

اصل  چهل سوم؛ عدالت اجتماعی:
بنداول: تامین نیازهای اساسی و امکانات لازم برای تشکیل خانواده برای همه/ بند سوم: ارتقاء معیشت جهت ایجاد فرصت برای خودسازی معنوی، سیاسی، اجتماعی و شرکت فعال در رهبری کشور که آثار عدم اجرای آن را در دیده نشدن رای اکثریت مستضعفِ محروم ازتریبون، والقاء خواسته های نامشروع اقلیت اشرافی و مرفه صاحب رسانه شاهد بودیم./ بند هشتم: جلوگیری از سلطه اقتصادی بیگانگان که عدم توجه به آن در تعامل با اقتصاد جهانی مانند تلاش برای پیوستن به سازمان تجارت جهانی بدون توجه به ملاحظات فرهنگ انقلابی می تواند اثرات بدی را به دنبال داشته باشد.

اصل 29 و بند دوازدهم اصل سوم: فراهم آوردن اقدامات تامینی برای همه مانند بیمه همگانی و مبارزه با فقر و تامین زنان سرپرست خانوار....

نه افراط، نه تفریط...

بخش هایی از سخنان رهبر انقلاب اسلامی

[قضاوت بر اساس ظنّ و گمان نمی شود]

رهبر انقلاب اسلامي با اشاره به سخنان چند نفر از دانشجويان درباره لزوم برخورد و محاكمه مجرمان پشت پرده حوادث اخير خاطرنشان كردند: در مسائلي با اين درجه از اهميت، نبايد با حدس و گمان و براساس شايعه حركت كرد.
ايشان، نظام اسلامي را محصول مجاهدتهاي عظيم ملت ايران در سي سال اخير خواندند و افزودند: همه مطمئن باشند كه در مقابل جرم و جنايت هيچگونه اغماضي نخواهد شد اما در مسائلي به اين اهميت، دستگاه قضا بايد براساس دلايل محكم قضاوت كند و حتي اگر براي بسياري از شايعات، شواهد و قرينه هايي وجود داشته باشد اين شواهد نمي تواند مبناي قضاوت قرار گيرد.
حضرت آيت الله خامنه اي در همين زمينه تأكيد كردند: كارهايي كه نظام در سطح كلان انجام مي دهد بايد با ملاحظه همه مسائل و پرهيز از نگاه يك بعدي صورت گيرد و اگر از اين زاويه به فعاليتهاي صورت گرفته در اين زمينه و فعاليتهاي آينده نگاه شود، هر ذهن با انصافي قانع خواهد شد.

[با خودسرها باید برخورد شود]

حضرت آيت الله خامنه اي با اشاره به سخنان دانشجويان درباره لزوم پيگيري دستور رهبري در برخورد با حادثه كوي دانشگاه و مسئله كهريزك افزودند: در حوادث پس از انتخابات تخلفات و جناياتي صورت گرفته است كه بطور قطع با آنها برخورد خواهد شد.
ايشان با تأكيد بر لزوم پرهيز از كارهاي صرفاً تبليغاتي در موضوع برخورد با عاملان كوي دانشگاه و حوادث مشابه افزودند: كار تبليغاتي لازم نيست اما از اولين روزها دستور اكيد داده شد كه ضمن مراقبت و دقت لازم با اينگونه مسائل برخورد قاطع شود.
حضرت آيت الله خامنه اي خاطرنشان كردند: در حادثه كوي دانشگاه تخلفات بزرگي انجام شده كه پرونده ويژه اي براي آن تشكيل شده تا مجرمان بدون توجه به وابستگي سازماني، به مجازات برسند.
حضرت آيت الله خامنه اي با تشكر و تقدير از خدمات پليس امنيت، پليس انتظامي و بسيج خاطرنشان كردند: اين خدمات بزرگ نبايد موجب رسيدگي نكردن به برخي جرائم شود و اگر كسي با وابستگي به هر كدام از اين سازمانها، تخلف و جرمي مرتكب شده، بايد كاملاً رسيدگي شود.

[اصل فتنه را گم نکنید]

ايشان با تأكيد بر رسيدگي به آسيب ديدگان در مسئله كهريزك و همينطور بررسي موضوع معدود كساني كه در اين مسئله جان باخته اند افزودند: البته اينگونه مسائل نبايد با مسئله اصلي بعد از انتخابات خلط مبحث شود.
رهبر انقلاب اسلامي در همين زمينه افزودند: عده اي، ظلم بزرگي را كه پس از انتخابات به مردم و نظام اسلامي شد و هتك آبروي نظام در مقابل ملتها را ناديده مي گيرند و مسئله كهريزك يا كوي دانشگاه را قضيه اصلي قلمداد مي كنند اما اين نگاه، خود يك ظلم آشكار است.
ايشان در تشريح مسئله اصلي پس از انتخابات افزودند: نظام اسلامي با پيشرفتهاي متعدد سالهاي اخير، در مرحله اي عالي از امتياز و آبروي منطقه اي و جهاني قرار داشت و مشاركت 85 درصدي و پرشكوه ملت بر اين موقعيت مي افزود اما ناگهان حركتي براي نابود كردن اين حادثه افتخارآميز صورت گرفت كه به اعتقاد من از قبل طراحي شده بود.

[جریان شناسی فتنه آفرینان]

حضرت آيت الله خامنه اي تأكيد كردند: من، پيش قراولان حوادث اخير را به دست نشاندگي بيگانگان از جمله امريكا و انگليس متهم نمي كنم چرا كه اين موضوع براي من ثابت نشده است اما ترديدي وجود ندارد كه اين جريان، چه مسئولان و پيش قراولان آن بدانند و چه ندانند جرياني حساب شده بود. البته طراحان اين جريان يقين نداشتند كه طرح آنها اجرايي مي شود اما تحركات بعضي افراد پس از انتخابات، آنها را اميدوار كرد به گونه اي كه طراحان اصلي با گسيل همه وسائل و امكانات رسانه اي و الكترونيكي خود به ميدان، حضور خود و عواملشان را در صحنه تشديد كردند.
... ايشان درباره حوادث پس از انتخابات همچنين خاطرنشان كردند: اصل حوادث خيلي خلاف انتظار نبود اما اشخاصي كه وارد صحنه شدند خلاف انتظار ما بود.

[معیار در حمایت ها و نقدها]

رهبر انقلاب اسلامي در بخش ديگري از سخنانشان درباره حمايتهاي رهبري از دولت و رئيس جمهور خاطرنشان كردند: دولت كنوني و رئيس جمهور محترم، مثل همه انسانها، داراي نقاط ضعف و قوت هستند و بنده فقط از نقاط قوت حمايت مي كنم و هركس ديگري نيز اين گرايش، تحرك و جديت را از خود نشان دهد مورد حمايت من خواهد بود.
حضرت آيت الله خامنه اي در همين زمينه خاطرنشان كردند: تأكيد بر نقاط ضعف، به سياه نمايي و نااميدي مي انجامد ضمن اينكه موضع گيري علني در مقابل نقاط ضعف، بسياري از مواقع به حل مشكل كمكي نمي كند. بنابراين و براساس منطق، فقط هنگامي كه چاره ديگري نباشد بايد در مقابل نقاط ضعف، موضع علني گرفت.

[هشیار باید بود]

رهبر انقلاب اسلامي با اشاره به جنگ نرم عظيمي كه دشمنان در مقابل ملت ايران و نظام اسلامي به راه انداخته اند، نخبگان فكري از جمله دانشجويان را به هوشياري و فعاليت مبتني بر فكر و تدبر در اين عرصه فراخواندند و افزودند: دانشجويان عزيز، افسران جوان ايران و جمهوري اسلامي در جبهه مقابله با جنگ نرم دشمنان و جريان شيطاني متكي بر زور و تزوير و پول هستند.
... رهبر انقلاب اسلامي با هشدار به دانشجويان و دانشگاهيان درباره طرح دشمنان براي ايجاد اختلال در كار علمي دانشگاهها افزودند: همه مراقبت كنند در اين مسائل سياسي كوچك و حقير، كار علمي دانشگاهها و كلاسها و مراكز تحقيقاتي دچار آسيب نشود و هدف آشكار و مشخص دشمن براي اينكه حداقل مدتي دانشگاهها را به تعطيلي و تشنج و اختلال بكشاند محقق نگردد.
رهبر انقلاب اسلامي، نگاه اميدوارانه و خوشبينانه به آينده را باعث تقويت جبهه ملت ايران در مقابل جنگ نرم دشمنان دانستند و افزودند: اين خوشبيني، متكي بر تحليلِ واقع بينانه است و جوانان عزيز دانشجو بايد ضمن پرهيز از افراط و تفريط در برخورد با مسائل مختلف و با تكيه بر فكر و تدبر و تأمل، به وظايف سنگين خود در پيشرفت علمي كشور و دفاع از ايران عزيز در مقابل جنگ نرم بيگانگان طمع ورز ادامه دهند... .

تکمله:

۱- متنی که من سال ها پیش در دیدار تشکل های دانشجویی با رهبری خواندم.

۲- خاطرات دوست عزیزم محمدصالح مفتاح از دیدار سال گذشته، در وبلاگش: آن روز که نمی رود از یادم...