از دغدغه های همیشگی ام، مطهری شناسی و مطهری خوانی بوده است. قبل تر مفصل و مکرر، در این باره چیزهایی نوشته ام و پیشنهادهایی هم برای مطالعه داشته ام. دیدم بد نیست آخرین تجربه بشری ام (!) در خصوص سیر مطالعاتی آثار استاد را هم در پلخمون ثبت کنم.

سیر مطالعاتی زیر که به نحوی اصلاح شده ی سیر مختصری است که قبلاً به این و آن توصیه می کردم، همچنان در یک نقطه با سیرهای قبلی اشتراک دارد: این سیرها به درد کسانی می خورند که دغدغه صرفاً معرفتی و شخصی ندارند و در مطالعاتشان به مقولاتی چون تربیت و اصلاح اجتماعی نیز توجه دارند. به عبارت دیگر این سیر به درد مخاطب عمومی نمی خورد و این می تواند یک نقطه ضعف هم به حساب بیاید. برای مخاطب عمومی شاید بهتر باشد که تنها یکی دو کتاب از استاد انتخاب شده و با شرح و بسط مورد مطالعه و تدریس قرار گیرد، مثلاً کل ده گفتار، یا جاذبه و دافعه علی (ع)، یا حماسه حسینی، یا داستان راستان، یا حتی سیری در نهج البلاغه برای مخاطب باسوادتر. چرا که در این کتاب ها، فهم نسبتاً جامعی نسبت به دین ارائه شده است.

نکته روشن دیگر این که این سیر صرفاً جنبه مقدماتی برای سیرهای متوسط و مفصل دارد. در واقع چکیدگی اش به معنای تناسب با دوره های زمانی تنگ و حوصله های اندک است وگرنه که یک سیر مطالعاتی چکیده، هرچقدر هم که جامع باشد، هرگز کافی نخواهد بود.


سیر مطالعاتی آثار استاد مطهری

(دوره چکیده ده جلسه ای)

 

1- داستان راستان: مقدمه + خود کتاب

2- از ده گفتار: امر به معروف و نهی از منکر

3- از ده گفتار: تقوا 1 و 2

4- از ده گفتار: اصل اجتهاد در اسلام

5- از نظام حقوق زن: بخش چهارم (اسلام و تجدد زندگی)، سرفصل های 1و3

6- از حماسه حسینی: فصل هفتم (تبلیغ)، بخش های 3 و 6 و 7

7- از جاذبه و دافعه علی: دافعه علی ع

8- از پانزده گفتار: نجات و آزادی بشر

9- از بیست گفتار: گفتار اول و چهارم

10- انسان و سرنوشت: مقدمه کتاب.


حکمت این انتخاب ها را تا حدودی می توانید از چینشی که در این لینک تدوین کرده ام دریابید: سیر پیشنهادی قبلی. لُبّ کلام این که جلسه اول -به شرط دقت در مضامینش- خلاصه کل معارف است و کلید اصلی سیر. جلسات دوم و سوم چکیده ای از نگاه استاد به مقوله رشد و تربیت و اصلاح اجتماعی را تبیین می کنند. جلسات چهارم و پنجم سیستم فکری و مدل دین شناسی استاد را کمی باز می کنند. جلسه ششم ابعاد محتوایی و روشی ترویج دین را معرفی می کند. جلسه هفتم مقدمه ای بر دین شناسی عینی و آسیب شناسی جامعه اسلامی است. جلسات هشتم و نهم دیدگاه استاد درباره آزادی و عدالت و ارتباط آن ها با رشد و تقوای فردی را می شکافند. و جلسه آخر نگاه دقیق تری می دهد به آسیب شناسی استاد از امت اسلامی امروز، که فهرستی غیر رسمی برای تمامی دغدغه های استاد و به مثابه کلید سایر آثار او نیز هست.


نکته آخر این که تعدد عناوین این سیر، فقط وقتی توجیه دارد که همتی برای تهیه و مطالعه کتاب های مختلف و سپس دقت نظر و مباحثه و احیاناً عمل به مضمون «فاسئلوا اهل الذکر» وجود داشته باشد. وگرنه همان دست گرفتن یک کتاب و دقیق خواندن آن، توصیه بهتری است.


تکمله:  یک کامنت و پاسخش، که دیدم بد نیست در انتهای بحث بیاید.

سؤال: چرا از امر به معروف شروع کردید؟ به نظر شما بهتر نیست از آن جا که قرار است با خواندن مطهری علاوه بر افزایش اطلاعات، قوه ی تحلیل افراد و انسجام ذهنی هم شکل بگیرد سیر با منطق دین پیش برود. مثلا از معرفت شناسی شروع شود و بعد انسان شناسی و... .
درسته که مخاطب ظاهرا مذهبی است ولی درواقع اکثر بچه های مذهبی از جمله خود من بنیان های نظری و اعتقادیشان درست شکل نگرفته و شاید لازم باشد بحث از مباحث پایه ای تر آغاز شود.
جواب: تقریبا با همان مبانی ای که در "توهم تئوریک" بحثش را کرده ام. مخاطبی که "امر به معروف" را بخواند و فاصله عمیق خودش و جامعه اش از مضمون اسلامی و ناب آن را حس کند، موتور محرکه قوی ای برای ادامه کنکاش خود می یابد. اما مبانی معرفت شناسی موتور هیچ کس را راه نینداخته.
از تفاوت های مهم مطهری با متفکران دیگر، آسیب شناسی های عینی و راهگشای اوست نه صرفاً مبانی قوی اش که فقط اهل علم می توانند با آن ارتباط برقرار کنند. اصلاً مزیت نسبی علامه بر ملاصدرا و باز مزیت مطهری بر هردوشان همین است.
ضمناً در تربیت، باید از عینیات عبور کرد و به ذهنیات رسید. مخاطب را با حقایق فلسفی نمی توان هدایت کرد تا وقتی که تناقضات عملی اش او را زمین گیر کرده اند.
و اصلاً چه کسی گفته منطق دین، شروع از معرفت شناسی و بعد انسان شناسی و ... است؟ پیامبر یک "قولوا لا اله الا الله تفلحوا" گفت اما برای تفسیرش امر به نماز کرد و جهاد و اخوت و عدل و ... . شریعت ناب، شرط ضروری دست یابی به حقیقت ناب است.
از همه اینها گذشته، مطهری در باب معرفت شناختی و انسان شناسی کتاب منسجم و جمع و جوری ندارد که قابل معرفی برای آغاز کار باشد.